Κάθε ζευγάρι που υποβάλλεται σε εξωσωματική γονιμοποίηση ελπίζει να ακούσει την ίδια φράση: «Έχετε εξαιρετικά έμβρυα». Τι είναι όμως αυτό που κάνει ένα έμβρυο να φαίνεται πιο ελπιδοφόρο από ένα άλλο;
Η απάντηση είναι πολύ πιο σύνθετη απ’ όσο πιστεύουν πολλοί. Η ποιότητα του εμβρύου δεν καθορίζεται από έναν μόνο παράγοντα, αλλά από μια σειρά βιολογικών γεγονότων που αρχίζουν πολύ πριν από τη γονιμοποίηση.
Όλα αρχίζουν από το ωάριο
Το ωάριο προσφέρει σχεδόν όλα όσα χρειάζεται το έμβρυο κατά τις πρώτες ημέρες της ζωής του. Δεν συνεισφέρει μόνο τα μισά χρωμοσώματα, αλλά και τα μιτοχόνδρια που παράγουν ενέργεια, πρωτεΐνες, αγγελιαφόρο RNA και πολλά από τα μοριακά συστατικά που καθοδηγούν τα πρώτα στάδια της εμβρυϊκής ανάπτυξης.
Γι’ αυτό η ποιότητα του ωαρίου αποτελεί τον σημαντικότερο μεμονωμένο παράγοντα για την ποιότητα του εμβρύου. Καθώς αυξάνεται η ηλικία της γυναίκας, αυξάνεται και η πιθανότητα χρωμοσωμικών σφαλμάτων στο ωάριο. Αυτός είναι ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους η ποιότητα των εμβρύων μειώνεται με την πρόοδο της μητρικής ηλικίας.
Η συμβολή του σπέρματος
Παρότι το ωάριο έχει τον κυρίαρχο ρόλο στα πρώτα στάδια της ανάπτυξης, σημαντική είναι και η ποιότητα του σπέρματος. Το σπερματοζωάριο συνεισφέρει το άλλο μισό του γενετικού υλικού του εμβρύου και το κεντροσωμάτιο, μια δομή απαραίτητη για τις πρώτες κυτταρικές διαιρέσεις μετά τη γονιμοποίηση.
Σοβαρά επηρεασμένη ποιότητα σπέρματος, αυξημένος κατακερματισμός DNA ή ορισμένες γενετικές ανωμαλίες μπορεί, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, να επηρεάσουν αρνητικά την ανάπτυξη του εμβρύου και να αυξήσουν τον κίνδυνο αποτυχίας εμφύτευσης ή αποβολής.
Η γονιμοποίηση είναι μόνο η αρχή
Η επιτυχής γονιμοποίηση δεν εγγυάται ότι ένα έμβρυο θα συνεχίσει να αναπτύσσεται φυσιολογικά. Τις πρώτες ημέρες πραγματοποιείται μια εντυπωσιακή σειρά κυτταρικών διαιρέσεων. Σε κάθε στάδιο, οι φυσικοί μηχανισμοί βιολογικού ελέγχου επηρεάζουν αν η ανάπτυξη θα συνεχιστεί ή θα σταματήσει.
Πολλά έμβρυα σταματούν φυσιολογικά να αναπτύσσονται επειδή φέρουν χρωμοσωμικές ανωμαλίες που δεν επιτρέπουν ομαλή εξέλιξη. Αυτό αποτελεί μέρος της φυσιολογικής ανθρώπινης αναπαραγωγικής βιολογίας.
Πώς αξιολογούν τα έμβρυα οι εμβρυολόγοι;
Τα σύγχρονα εργαστήρια εμβρυολογίας αξιολογούν τα έμβρυα με διεθνώς αναγνωρισμένα μορφολογικά κριτήρια. Εξετάζουν:
- τον αριθμό και τη συμμετρία των κυττάρων,
- τον βαθμό κατακερματισμού,
- τον ρυθμό ανάπτυξης,
- και, στο στάδιο της βλαστοκύστης, την εικόνα της εσωτερικής κυτταρικής μάζας και του τροφοεκτοδέρματος.
Οι παρατηρήσεις αυτές βοηθούν στην εκτίμηση του αναπτυξιακού δυναμικού κάθε εμβρύου. Η μορφολογία, όμως, δεν μπορεί να δείξει αν το έμβρυο έχει τον σωστό αριθμό χρωμοσωμάτων. Ένα έμβρυο που φαίνεται άριστο στο μικροσκόπιο μπορεί να έχει χρωμοσωμικές ανωμαλίες, ενώ ένα λιγότερο εντυπωσιακό μορφολογικά έμβρυο μπορεί να οδηγήσει στη γέννηση ενός υγιούς παιδιού.
Εμφυτεύεται πάντα ένα άριστο μορφολογικά έμβρυο;
Όχι. Η καλή εικόνα αυξάνει την πιθανότητα επιτυχίας, αλλά δεν εγγυάται εγκυμοσύνη. Η εμφύτευση εξαρτάται από τη συνδυασμένη λειτουργία πολλών παραγόντων:
- την ικανότητα του εμβρύου,
- τη δεκτικότητα του ενδομητρίου,
- τον συγχρονισμό εμβρύου και μήτρας,
- το ορμονικό περιβάλλον,
- και, σε ορισμένες περιπτώσεις, πρόσθετους μητρικούς παράγοντες.
Η επιτυχής εμφύτευση συμβαίνει μόνο όταν όλες αυτές οι βιολογικές διεργασίες είναι σωστά συντονισμένες.
Μπορεί να βελτιωθεί η ποιότητα του εμβρύου;
Από τη στιγμή που έχει σχηματιστεί ένα έμβρυο, η εγγενής βιολογική του ποιότητα δεν μπορεί να αλλάξει. Η σημαντικότερη ευκαιρία παρέμβασης υπάρχει πριν από τη γονιμοποίηση.
Η βελτιστοποίηση της γενικής υγείας, η αποφυγή του καπνίσματος, η διατήρηση υγιούς βάρους, η αντιμετώπιση υποκείμενων παθήσεων και η επιλογή κατάλληλου πρωτοκόλλου διέγερσης των ωοθηκών μπορούν να συμβάλουν στην εξασφάλιση των καλύτερων δυνατών ωαρίων και σπερματοζωαρίων για κάθε ασθενή. Πολλές προτεινόμενες παρεμβάσεις, ωστόσο, χρειάζονται ισχυρότερη επιστημονική τεκμηρίωση πριν συστηθούν ως πρακτική ρουτίνας.
Πέρα από τη βαθμολογία του εργαστηρίου
Η βαθμολόγηση των εμβρύων είναι σημαντικό κλινικό εργαλείο, αλλά δεν πρέπει να ερμηνεύεται μεμονωμένα. Το πραγματικό αναπτυξιακό δυναμικό ενός εμβρύου αντανακλά τον συνδυασμό της ποιότητας του ωαρίου και του σπέρματος, της χρωμοσωμικής ακεραιότητας και των σύνθετων βιολογικών διεργασιών των πρώτων ημερών της ζωής.
Γι’ αυτό οι έμπειροι ειδικοί γονιμότητας αξιολογούν την ποιότητα του εμβρύου στο πλαίσιο ολόκληρης της κλινικής εικόνας και όχι μόνο από τη βαθμολογία του εργαστηρίου. Στόχος δεν είναι απλώς να δημιουργηθούν όμορφα έμβρυα. Στόχος είναι η γέννηση ενός υγιούς παιδιού.
